قصیده

مصراع اول و مصراع های زوج آن هم قافیه اند ،تعداد ابیات از 15 بیت بیشتر است .

بخش های آن :  مطلع  - تغزّل – تخلّص- تنه ی اصلی قصیده – شریطه و دعا – تجدید مطلع – مقطع

قصیده سرایان بزرگ : رودکی ، فرخی ،منوچهری ، ناصرخسرو ، مسعود سعد، انوری ، خاقانی ، سعدی ، قاآنی ، ملک الشعرای بهار ، مهدی حمیدی ، امیری فیروزکوهی و مهرداد اوستا

مثنوی

بیت های مصرّع ، هر بیت قافیه ای مستقل دارد .خاص ایرانیان و فارس زبان است . مناسب برای بیان مطالب طولانی است .

درون مایه : حماسی ، اخلاقی ، عاشقانه ، عارفانه

سرایندگان : فردوسی نظامی، عطار ، مولوی 

غــــزل 

حداقل در پنج بیت  که مصراع اول و مصراع های زوج آن هم قافیه اند.

درون مایه : عشق ، عرفان یا آمیزه ای از این دو است اما از زمان مشروطه ، مضامین اجتماعی هم در آن  راه یافت .

غزل سرایان : مولوی ،سعدی،حافظ، صائب

از معاصران : رهی  معیری ، شهریار

رباعی

چهار مصراعی که مصراع سوم آن معمولا قافیه  ندارد . مناسب ثبت  لحظه های کوتاه شاعرانه – خاص زبان فارسی است .

درون مایه : بیشتر عارفانه ، عاشقانه یا فلسفی

 سرایندگان : خیام ، عطار ، مولوی و بابا افضل

قطعه

 حداقل  در دو بیت که معمولا مطلع آن مصرّع نیست و مصرع های زوج آن هم قافیه اند.

درون مایه : وحدت موضوع دارد مطالب اخلاقی ،

اجتماعی، تعلیمی ، مدح و هجو

سرایندگان : انوری ، ابن یمین ، پروین اعتصامی

دو بیتی

شامل دو بیت که گاه مصراع سوم آن قافیه ندارد.رایج میان روستاییان . با یک هجای کوتاه آغاز می شود.( وزن :  مفاعیلن ، مفاعیلن ، مفاعیل)

درون مایه : عاشقانه ، عارفانه

سرایندگان : باباطاهر ، فایز

ترجیع بند

غزل هایی است هم وزن باقافیه هایی متفاوت که بیت یک سان مصرّعی آن ها را به هم می پیوندد.به هر غزل یک خانه و به بیت تکراری ترجیع گویند .

درون مایه : مدح ، عشق و عرفان

سرایندگان : فرخی سیستانی ( قدیم ترین ) ،  سعدی و هاتف اصفهانی  ( زیباترین)

چهارپاره

شامل چند دوبیتی با قافیه های مختلف که از نظر معنی با هم ارتباط دارند.معمولا مصراعهای زوج هم قافیه اند.در روزگار معاصر( پس از مشروطیّت )  پدید آمده و به وزن هایی غیر از وزن دوبیتی نیز سروده شده است .

درون مایه : بیشتر اجتماعی و غنایی

سرایندگان : تولّلی ، خانلری ،فریدون  مشیری

ترکیب بند

شامل چند بخشی که هر بخش آن از نظر قافیه و درون مایه همانند قصیده و غزل است.این بخش ها را بیت مصرّع متفاوت و نامکررّی به هم می پیوندد.

درون مایه : رثا ، مدح ،عشق

سرایندگان : قطران تبریزی ( قدیم ترین ترکیب بند  ) ،جمال الدین عبدالرزاق اصفهانی ، محتشم کاشانی و وحشی بافقی 

مستزاد

در آخر هر مصراع آن کلمه یا کلماتی افزدوه شود .افزوده ها معنی مصراع قبل خود را تکمیل می کنند.اهمیت مستزاد از آن روست که در پیدایش شعر نیمایی اثر داشته است .

درون مایه : مدح ، عشق ، عرفان ، مسائل اجتماعی و میهنی

سرایندگان : نیسم شمال ، ادیب الممالک فراهانی

مسمّط

از رشته های گوناگون پدید آمده است .قافیه ی رشته ها متفاوت ، در هر رشته همه ی مصراع ها بجز مصراع آخر هم قافیه اند.مصراع آخر هر رشته را بند گویند این مصراع در تمام رشته هم قافیه اندو حلقه ی ارتباط تمام رشته هاست .

درون مایه :تقریبا همانند قصیده و بنیان گذار آن منوچهری دامغانی است و قاآنی ق. 13.

نیمایی

با مصراع های کوتاه و بلند که در آن قافیه الزامی نیست .  بنیان گذار نیما یوشیج  است .

درون مایه : احساسات و تجربه های فردی ، عشق و سیاست

سرایندگان. نیما یوشیج ، مهدی اخوان ثالث ، فروغ فرخزاد  و سهراب سپهری